Ngày 23/10/2025, mời các bạn tham quan nhà Xòe ở Trạm Tấu, Yên Bái. Đây là loại hình nhà sàn truyền thống của người Thái đen có mái hình mai rùa và hai đầu hồi uốn cong hình lưỡi búa hoặc sừng trâu. Vật liệu chủ yếu được làm từ các vật liệu tự nhiên như gỗ, tre, nứa, luồng, mái lợp cỏ tranh hoặc ngói. Kiến trúc cảnh quan ở đây không phải là sự sắp đặt công phu mà là sự hòa nhập hoàn hảo giữa ngôi nhà và môi trường xung quanh. Nhà Xòe được dựng ở những nơi “trên gò, dưới lũng”, trên một quả đồi thấp, lưng tựa vào núi, mặt hướng ra cánh đồng, dòng suối. Thế đất này vừa đảm bảo khô ráo, an toàn, vừa tầm nhìn đẹp, thuận tiện cho sinh hoạt và canh tác. Cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ của núi rừng Tây Bắc chính là phông nền lớn nhất, làm tôn lên vẻ đẹp của ngôi nhà. Khuôn viên mỗi nhà thường có hàng rào thấp bằng tre, gỗ hoặc cây xanh, mang tính chất phân định ranh giới hơn là phòng thủ. Sân vườn là một phần quan trọng, thường là khoảng sân đất nện chắc chắn phía trước nhà. Đây là nơi diễn ra các sinh hoạt cộng đồng như phơi thóc, dệt vải, và đặc biệt là điệu Xòe – linh hồn văn hóa của người Thái. Khu vực bếp, nhà tắm, chuồng trại thường được bố trí tách biệt một cách hợp lý, tạo thành một tổng thể kiến trúc mở, gần gũi với thiên nhiên. Cây xanh không chỉ để lấy bóng mát mà còn mang ý nghĩa kinh tế, văn hóa sâu sắc. Chúng được trồng theo một trật tự “bất thành văn”. Trước mỗi ngôi nhà Xòe, có những cây cổ thụ như cây đa, cây si, cây gạo. Đây là biểu tượng của sức sống, sự trường tồn và là nơi hội tụ linh hồn của đất trời. Dưới gốc cây này thường có một mốc thờ nhỏ. Đây là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh, nơi dân bản họp mặt và cũng là chỗ nghỉ chân lý tưởng. Xung quanh nhà, trồng các loại cây ăn quả đặc trưng của vùng núi Tây Bắc như mận, đào, mơ, hồng, trám, nhãn rừng. Chúng vừa cung cấp thực phẩm, vừa tạo nên một cảnh quan xanh mát, thay đổi theo mùa (mùa xuân hoa nở trắng rừng, mùa hè trĩu quả). Các loại cây bản địa như tre, nứa, luồng, vầu được trồng thành lũy bao quanh, vừa che chắn, bảo vệ ngôi nhà, vừa là nguồn nguyên liệu dồi dào để sửa chữa, xây dựng. Ở một số gia đình, bắt gặp những chậu cây lan, cây phong lan, các loại hoa rừng được trồng trước hiên nhà, tô điểm thêm cho không gian sống. Các loại cây thuốc nam (tía tô, gừng, nghệ, húng…) được trồng trong vườn, phục vụ cho nhu cầu chữa bệnh hàng ngày. Kiến trúc cảnh quan và cây xanh tại nhà Xòe là minh chứng cho lối sống thuận tự nhiên của đồng bào dân tộc. Mọi thứ đều được sắp xếp để tận dụng và tôn trọng môi trường. Mỗi loại cây, mỗi cách bố trí đều chứa đựng những tri thức bản địa, phong tục tập quán và tín ngưỡng riêng biệt của người Thái đen Trạm Tấu. Cảnh quan với cây đa, sân rộng là không gian mở cho các hoạt động văn hóa, lễ hội Xòe Thái củng cố sự gắn kết cộng. Kiến trúc cảnh quan và cây xanh ở nhà Xòe, Trạm Tấu, Yên Bái là một chỉnh thể nghệ thuật hoàn hảo. Nó không phải là sự sắp đặt mà là sự kết tinh từ đời sống, văn hóa và tâm hồn của người Thái đen nơi đây. Khi ngôi nhà Xòe với mái cong hình sừng trâu ẩn hiện trong màu xanh của núi rừng và những tán cây cổ thụ, nó trở thành một biểu tượng đẹp đẽ, bền vững về sự giao thoa giữa con người và thiên nhiên.
MT
